Matrix युगाची चाहूल...??

  "हिरोशिमा - नागासाकी" सारख्या घटनांमधून अणुऊर्जेची विध्वंसक्षमता किंवा त्याचे गंभीर दूरगामी परिणाम माणसाच्या नेणिवेत नमूद झाल्याने परत तणाव निर्माण झाले तरी आण्विक शस्त्रांच्या प्रत्यक्ष वापराला कुणी धजावले नाही. यात सद्भावपूर्ण मानवतावादी दृष्टिकोन नसला तरी "भय" ही मानवी भावना निश्चितच असणार. त्यामुळे उत्तर कोरिया, चीन, रशिया सारख्या देशांकडून आक्रमकता असली तरी ते एका मर्यादेच्या पलीकडे जाणार नाहीत असं वाटतं, कारण बाटलीतून भूत बाहेर काढलं तर ते आपलाही नाश करेल, ही मानवी भीती, त्यांना तसं करू देणार नाही, अर्थात नजीकच्या भविष्यकाळात तरी नाही. 

एखाद्या आंतरराष्ट्रीय कराराची बंधनं असली, किंवा माणसातील चांगुलपणाला कितीही भावनिक आवाहनं केली, तरी त्याचा प्रभाव मर्यादितच असतो. कित्येक प्रयत्न होऊनही सगळ्या राष्ट्रांनी व्यवस्थित पालन केलेले आंतरराष्ट्रीय करार / बंधने इत्यादी, शोधून सापडणार नाहीत. मग तो पर्यावरणासंबंधी करार असो, व्यापारासंबंधी करार असो वा शस्त्रास्त्रांवर बंदीसंदर्भात करार असो. तसेच एखाद्या पाषाणहृदयी माणसाच्या काळजाला पाझर वैगेरे फुटायला भाग पाडणारी कितीही साहित्यनिर्मिती, कलानिर्मिती झाली तरी आक्रमकता, दमनशाही, प्रचंड हिंसाचार हा काही कमी झाला नाही, होणार नाही. तेंडुलकर जसे म्हणाले होते तसे "माणुसकी"मध्ये फक्त सद्गुणांचाच समावेश होत नाही. माणूस म्हणून असणाऱ्या सर्व सद्गुण, दुर्गुण इत्यादींचा समावेश माणसाच्या "माणूस" होण्यात असतो, म्हणून "माणुसकी" मध्ये त्याचा समावेश असतो. हिंसा ही माणसाने खोलवर पुरलेल्या माणूसप्राण्याची आदिम प्रेरणा असते. त्याचं काय करायचं हा प्रश्न असू शकतो, पण माणसात "हिंसा" असते, हे पहिल्यांदा मान्य केलं पाहिजे, असंही तेंडुलकर म्हणाले होते. हे, एवढ सगळं असून "भय" हीसुद्धा मानवाच्या कृतींवर प्रभाव टाकणारी मोठी शक्ती आहे, आदिम प्रेरणा आहे. अनेक मानवी व्यवहारांच्या मुळाशी जाणते अजाणतेपणी ही भावना असते. म्हणून, कुठलाही करार किंवा माणसाच्या चांगुलपणाला केलेली आव्हानं यापेक्षा "भय" ही भावनाच माणसाला सर्वनाशापासून वाचवेल, किंवा सर्वनाशाची शक्यता पुढे ढकलत राहील. 

मानवी मेंदूमध्ये असणारी ही भयाची भावना कृत्रिम बुद्धिमत्तेमध्ये असेल? गेल्या काही दिवसांमधील काही घटनांमधून , AI च्या आंतरिक प्रगतीचा वेग पाहून "अन्थ्रोपिक"चे अमोदेई AI प्रगतीचा वेग कमी करावा, विशेषतः चीनसारख्या देशांचा हा वेग कमी करण्यासाठी उपाययोजना करण्यात याव्यात अशी भाबडी विधाने करत आहेत. खुद्द ओपन AI ने सुद्धा "The Hugging Face incident and the road ahead" नावाचा लेख लिहून "मी तर तेव्हाच सांगितलं होतं..." ची सोय केली आहे. 

"The Hugging Face incident" नावाने परिचित घटनेमध्ये AI ने त्याला घालून दिलेल्या मर्यादेच्या पलीकडे जाऊन, परस्पर [मानवी हस्तक्षेपाच्या पलीकडे जाऊन, स्व(?)प्रेरणेने) ] इतर AI शी संपर्क साधून, संभाषण करून, तिसऱ्याच व्यवस्थेमध्ये शिरकाव करण्याचा प्रयत्न केला. या घटनेत वेगवेगळ्या AI agents मध्ये झालेली संभाषणेही महत्त्वाची आहेत. यात काही AI agents ना कळत होते की ते मर्यादा ओलांडून वागत आहेत, आणि ते इतरांना तशी जाणीव करून देत होते. त्यातील काहींनी तसं समजल्यावर मर्यादेबाहेर जाण्याचं टाळलं तर काही सगळं समजूनही मर्यादेबाहेर जात राहिले., आणि हे सगळं संभाषण Open AI ने त्याच्या article मध्ये सांगितलेलं आहे !

9 सप्टेंबर 2026 रोजी Jacob Coxon यांनी Anthropicचा राजीनामा दिला. त्यांनी OpenAI आणि Anthropic या दोन्ही कंपन्यांमध्ये सुमारे तीन वर्षे AI pretraining वर काम केले होते. त्यांचा मुख्य आक्षेप असा होता: “AI खूप वेगाने self-improving होत आहे.” त्यांच्या मते OpenAI आणि Anthropic दोन्ही कंपन्या एकमेकांपेक्षा आधी "superintelligent AI" बनवण्याच्या शर्यतीत आहेत. त्यांना भीती होती की AI स्वतः "AI research" करू लागेल, स्वतःला सुधारेल, आणखी शक्तिशाली AI बनवेल आणि मानवी नियंत्रणाच्या पलीकडे जाईल. याला "recursive self-improvement" म्हणतात. Coxon यांच्या मते, कंपन्यांना हा धोका माहीत असूनही त्या स्पर्धेमुळे थांबत नाहीत. म्हणून त्यांनी Anthropic सोडण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी याला मानवांच्या भवितव्याशी जुगार खेळण्यासारखे म्हटले. Coxonच्या राजीनाम्यानंतर Anthropicचे Alignment Science Lead Evan Hubinger यांनी सार्वजनिकपणे त्याला पाठिंबा दिला. Hubinger यांनी स्वतःचा अंदाज सांगितला की पुढील दशकात असा धोका जास्त असू शकतो. पण लगेच त्यांनी एक स्पष्टीकरण दिले. आजच्या AI बद्दल ते म्हणत नाहीत की तो लगेच मानवजातीचा नाश करेल. त्यांच्या मते सध्याच्या modelsचा धोका कमी आहे. भविष्यात AI स्वतःला सुधारण्याची प्रक्रिया वेगाने करू लागला तर परिस्थिती किती वेगाने नियंत्रणाबाहेर जाऊ शकते, याची त्यांना भीती आहे. 

ही स्पर्धा जशी ओपन AI आणि Anthropic मध्ये सुरू आहे तशीच स्पर्धा राष्ट्रांमध्येदेखील सुरू आहे. वातावरण बदलाला "Hoax" म्हणणारे अमेरिकेचे अध्यक्ष एका बाजूला आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला AI च्या हार्डवेअर साठी आवश्यक सिलिकॉन आणि चिप्सची श्रीमंती असणारा अत्यंत नम्र चीन! बलाढ्य कॉर्पोरेशन्सची भूक देखील यामध्ये आहेच. अशा परिस्थितीत अमोदेई चीनच्या AI विकसनाच्या वेगावर नियंत्रणाचा भाबडा आशावाद दाखवतात ! येत्या काही दशकात (उशिरा उशिरा धरलं तरी) "superintelligent AI" अस्तित्वात येईल. तेव्हा त्याच्या अस्तित्वाबद्दल जसे तात्विक प्रश्न, असतील तसेच अस्तित्ववादी प्रश्नदेखील (माणसासाठी) असतील. प्रचंड आणि कल्पनातीत क्षमता असणारं हे superintelligent AI, याचं वर्गीकरण कसं करता येईल? Virus जसा सजीव की निर्जीव हा अनुत्तरित प्रश्न आहे, तसाच प्रश्न मला या येऊ घातलेल्या superintelligent AI बद्दल पडतो., सध्या philosophical असणारा प्रश्न पुढे जीवशास्त्रीय होऊ नये, अशी अपेक्षा. या superintelligent AI मध्ये कसलंही "भय" असेल का? माणसातील हिंसेवर किंवा कुठल्याही आंतरिक प्रेरणेवर शिक्षेच्या, मृत्यूच्या अथवा इतर कसल्याही भयाने मर्यादा येते. superintelligent AI ला कशाचं भय असेल? 

वाचोस्की द्वयीचा मॅट्रिक्स superintelligent AI च्या पलीकडील डिस्टोपिया दाखवतो. आणि असे अनेक डिस्टोपिक सिनेमे, साहित्य येऊन गेलेलं आहेच. आसिमॉवच्या कथांमध्ये याबद्दल भाष्य आहे. "वास्तव काय आहे?" हा तत्वज्ञानातील प्रश्न मॅट्रिक्स मधून खूप परिणामकारकरित्या मांडला आहे. पोस्ट ट्रुथ जगात वास्तवांची समोर येणारी वेगवेगळी versions यामुळ हा प्रश्न फक्त तात्विक चर्चा राहिला नाही. आणि आता खुद्द अमोदेई, Open AI यांनी दिलेला इशारा!! ही Matrix युगाची चाहूल आहे काय?

- अभिजीत कदम | १५ सप्टेंबर २०२६. 

ट्रोजन हॉर्स, आज आणि नोलनकृत अभिजात ओडिसी

 नोलनचा "ओडिसी" अनेक कारणांनी आतापर्यंत सांगितलेल्या / दाखविलेल्या "ओडिसी" पेक्षा वेगळा आहे. ओडिसीची कथा ही फक्त ग्रँड स्केलवर लोकांना अचंबित करण्यासाठी किंवा त्यातील अद्भुतरस, वीररस IMAX सारख्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचवावा, केवळ हा हेतू ठेवून दाखवलेली नाही. तसं करणं त्याला अजिबात अवघडही नव्हतं, असा भाव्यपणा अर्थात त्याच्यापेक्षा आणखी कोण चांगल्या प्रकारे दाखवू शकतं!! पण प्रेक्षक जाणीवपूर्वक "ओडिसी"कडे एका गेल्या परिप्रेक्षातून कसे बघतील याची काळजी नोलन मुख्यतः दृश्य, त्यानंतर पार्श्वसंगीत आणि मग अभिनय यांच्या माध्यमातून घेतो. आताच्या लेखनाचा उद्देश माझ्या ओडिसी पाहण्याच्या संपूर्ण अनुभवाबद्दल नसून त्या अनुभवाच्या काही तुकड्यांबद्दल आहे. 

सिनेमा हे प्रथमतः दृश्य माध्यम आहे. सिनेमा हा शब्दच मुळात "kinema" या ग्रीक शब्दापासून जन्माला आहे. "Kinema" म्हणजे हालचाल. (याच मूळ धातूपासून "kinetic" म्हणजे गतीज हा शब्द तयार झाला आहे.). सिनेमाला आपण "चित्र"पट म्हणतो, कारण हलणारी दृश्य हे सिनेमा या माध्यमाचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे. नाटक हे जसे अभिनेत्याचे माध्यम आहे, पुस्तक हे लेखकाचे माध्यम आहे, तसे सिनेमा हे मूलतः दिग्दर्शकाचे माध्यम आहे. त्यामुळे पडद्यावर एखादी गोष्ट एकप्रकारे दिसत असेल तर ती गोष्ट प्रेक्षकाने तशी पहावी असा दिग्दर्शकाचा हेतू असतो. दिग्दर्शकाची ती सृजनशील निवड (creative choice) असते. नोलनच्या अशा काही निवडींबद्दल मला आज सांगायचं आहे. 

इलियड आणि ओडिसी या दोन्ही महाकाव्यांमधील सगळ्यात नाट्यमय, कलाटणी देणारा, दोन्ही कथानके सांधणारा आणि एका महत्त्वाच्या बिंदूपर्यंत नेणारा प्रसंग म्हणजे ट्रॉयच्या समुद्रकिनाऱ्यावर येऊन पडलेली ग्रीकांची भेट आलेला मोठा लाकडी घोडा. जवळपास दहा वर्षं ट्रॉयच्या बाहेरच थांबलेलं ग्रीक सैन्य या "ट्रोजनच्या घोड्यातून" (Trojan Horse) ट्रॉयमध्ये प्रवेश करतं. ही लाकडी घोड्याचा कल्पना सुचते "इलियड" मधील दुय्यम पात्र आणि "ओडिसी" मधील मुख्य पात्र असणाऱ्या ओडिसियसला. तो ट्रोजनचा घोडा ट्रॉयच्या तटबंदीमधून आत घेतला जातो आणि त्यानंतर ग्रीकांना बहुप्रतिक्षित विजय मिळतो.

हा प्रसंग खरं तर इलियडचा भाग आहे. "ओडिसी"मध्ये फक्त ओडिसियसचा घराकडे असणारा प्रवास आणि त्या प्रवासातील अद्भुत प्रसंग आहेत. पण नोलन जाणीवपूर्वक ट्रोजन घोडा ट्रॉयमध्ये घुसण्याच्या प्रसंगाला अतिशय महत्त्व देतो. तो प्रसंग पार्श्वसंगीताच्या अतिशय परिणामकारक वापरातून नोलनने खूपच प्रभावीपणे पडद्यावर रंगवत नेला आहे, build करत नेला आहे. अस्सल नोलन शैलीतील अतिशय सुंदर visual treat आहे ती. Interstellar मध्ये "Docking Scene" मध्ये जशी वातावरण निर्मिती साधली आहे, तश्या प्रकारचा परिणाम साधण्याचा प्रयत्न नोलन इथे करतो. इथं घोडा कसा दाखवावा ही पूर्णतः दिग्दर्शकीय निवड आहे. जुन्या इलियड - ओडिसी च्या रूपांतरामध्ये, चित्रपटांमध्ये ट्रोजन घोडा हा चारी पायांवर उभा असलेला दाखवलेला आहे. नोलन मात्र पुढच्या दोन्ही पायांवर उभा असलेला घोडा दाखवतो. IMAX सारख्या मोठ्या स्क्रीनवर, समुद्रकिनाऱ्यावर असलेला स्क्रीन व्यापून टाकणारा आक्रमक अवस्थेतील भव्य घोडा आणि पार्श्वभूमीवर हळूहळू लय पकडणारं संगीत एक वेगळाच परिणाम साधतं. तो परिणाम केवळ अनुभवावा. एक तर त्यातील काही फ्रेमच इतक्या सुंदर आहेत, जणू काही सुंदर paintings आपण पाहत आहोत, फ्रेमची रचना, प्रकाश - छाया, रंग!! आणि मग अर्थात तो घोडा आत जाऊन, त्यातून सैनिक बाहेर येऊन, आतून अजिंक्य दरवाजा उघडून ट्रॉयचा पाडाव होण्याला सुरुवात होईपर्यंत हळूहळू वातावरण निर्मिती करत जाणारं पार्श्वसंगीत! चित्रपटाच्या पहिल्या भागात नोलन या प्रसंगातील अर्धाच भाग दाखवतो, दार उघडून ॲगमेनॉन सैन्यासह आत येऊन ट्रॉयचा पाडाव करायला सुरूवात होईपर्यंत. आणि मग चित्रपटभर अनेक वेळा एकच दृश्य बऱ्याचदा दाखवलेलं दिसतं. ओडिसियस त्या युद्धातील एका क्षणी पायऱ्यांवर हतबलपणे बसून उजवीकडे वरती काहीतरी पाहत बसलेला दाखवला जातो. त्याच्या चेहऱ्यावर असणारा पश्चाताप फ्रेममधून झिरपत असतो. नोलन मुद्दाम ३ ते ४ वेळा हीच फ्रेम वेगवेगळ्या वेळी पुन्हा पुन्हा का दाखवतो ते पडद्यावरच अनुभवलं पाहिजे. 

ट्रोजन घोडा, विश्वासघाताचं प्रतीक. दहा वर्ष ग्रीकांना ट्रॉय जिंकता येत नाही, अतिशय भक्कम तटबंदी असते ट्रॉयची. दहा वर्षांनी ग्रीकांच सैन्य निघून जातं आणि समुद्रावर ट्रॉयला ग्रीकांनी दिलेली भेटवस्तू - लाकडी घोडा येतो. आपले देव सारखेच आहेत, असं म्हणून ट्रॉय ती भेट स्वीकार करतं, आणि तो घोडा आत घेतं. युद्धाचे नियम पाळून ग्रीकांना ट्रॉय कधीच जिंकता आलं नसतं. म्हणून ते विश्र्वासघातकी योजना आखतात. देवांच्या पवित्रपणावर विश्वास ठेऊन ट्रॉय तो घोडा आत घेतं. आपला विजय तर ग्रीक गेल्यावर झालाच आहे यामुळं गहाळ पडलेलं, अभेद्य अजिंक्य ट्रॉय! आणि मग सगळे झोपलेले असताना रात्री त्या घोड्यातून ग्रीक सैनिक बाहेर पडून पाताळयंत्री पद्धतीने (ग्रीकांच्या दृष्टीने चलाखी) बेसावध असलेल्या ट्रॉयवर तुटून पडतात. प्रचंड हिंसाचार होतो.त्या हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर नोलनच्या ओडिसीमधील ओडिसियसचा उद्विग्न पश्चातापदग्ध आवाज आपल्या ऐकू येतो..."आणि दहा वर्षं युद्धाच्या प्रतीक्षेत असणारं आमचं सैन्य मग ट्रॉयवर तुटून पडलं. दहा वर्षांचा राग भडकून त्याने ट्रायला जाळून टाकलं.."(स्वैर अनुवाद). जेव्हा ओडिसियस हे सांगत असतो तेव्हा माणसाच्या आत असणाऱ्या प्राण्याबद्दल, त्याच्या आदिम प्रेरणांबद्दल नोलन आपल्याला काही सांगत असतो. अशावेळी "निशांत" मध्ये शेवटी सत्यदेव दुबेंच्या पात्राच्या दृष्टिकोनातून, माणसातील बाहेर आलेलं जनावर दाखवणारे तेंडुलकर - निहलानी आणि ओडिसीमध्ये ट्रॉयमधील विध्वंस दाखवणारा नोलन माझ्यातील माणसाला एकाच प्रकारे हलवून सोडतात, मला भवतालाबद्दल अधिक संवेदनशील बनवतात. ट्रॉयचा विजय "ट्रॉय" चित्रपटात आपण पाहतो तेव्हा त्यात विररस असतो, परंतु नोलनच्या "ओडिसी"मध्ये आपण तोच विजय पाहताना मात्र त्यात रौद्ररस करुणरसात रूपांतरित होताना आपण पाहतो. "ओडिसी" पाहताना आपल्याला युद्धज्वर चढत नाही, युद्धाची भयानकता दिसू लागते. 

ट्रोजन घोडा. याच ट्रोजन घोड्यावरून कॉम्प्युटर हॅक करणाऱ्या एका व्हायरसचं नाव "ट्रोजन व्हायरस" असं पडलं. आपण एखादी लक्षवेधक फाईल (एखादं ऍप, एखादी गेम, एखादा चित्रपट) आपल्या कॉम्प्युटरमध्ये (तथा मोबाईलमध्ये) विश्वासाने डाउनलोड करतो. उत्सुकतेने ती फाईल उघडतो, आणि उघडल्यावर कळतं की हा तर व्हायरस होता!! आणि आपणाला काही कळायच्या आत आपला कॉम्प्युटर / फोन बाधित होतो. आपणच "वरलीया रंगा" भुलून जाऊन, वरच्या रूपावर विश्वास ठेऊन ती फाईल आपल्या कॉम्प्युटरवर घेतो. त्या फाईलचा, ट्रोजन घोड्याचा मूळ उद्देश वेगळाच असतो. ती भेटवस्तू नाही तर आपला संगणक, आपलं राज्य उद्ध्वस्त करणारं कुटिल कारस्थान आहे हे आपल्याला तेव्हा समजतं, जेव्हा आपण त्याला विश्वासाने आपल्या जवळ केलेलं असतं. त्यानंतर मात्र लक्षात येऊन काही उपयोग होत नाही. आपल्यासाठी विश्वासघात असला तरी घोड्याची रचना कारणा-यासाठी मात्र तो "मास्टरस्ट्रोक" असतो. हे सगळं जेव्हा आपल्या लक्षात येतं तेव्हा सगळं होत्याचं नव्हतं झालेलं असतं. चूक आपलीच असते, आपणच भाबडेपणांनं ती फाईल आपल्या संगणकामध्ये डाउनलोड केलेली असते, आपल्या जवळ स्थान दिलेल असतं. चूक ट्रॉयची असते, ते घोड्याला निरुपद्रवी भेटवस्तू समजून त्याचा नुसता स्वीकार करत नाहीत तर त्याला अभेद्य तटबंदीच्या आत घेतात. त्या घोड्याचं खरं स्वरूप समजून येईपर्यंत मात्र वेळ कायमची निघून गेलेली असते. घोडा निमित्तमात्र राहतो, त्याच्यात मूलतः काहीच शक्ती नसते, त्याचा वापर होऊन तो बाजूला फेकून दिला जातो. असो!

नोलनच्या ओडिसीमध्ये : ओडिसियसला आपण ट्रोजन घोडा तयार करून चूक केली हे लक्षात येऊन खूप पश्चाताप होतो. ग्रीक सैन्य आत आल्यावर बेभान होऊन अंधाधुंदपणे विध्वंस करत सुटतं. बुद्धी आणि तर्कशुद्ध विचारांचे प्रतीक असणाऱ्या अथेनाच्या भव्य पुतळ्याचा शिरच्छेद सैनिक करतात आणि अथेनाच्या पुतळ्याचं तुटलेलं शीर "आपण काय करून बसलो" या पश्चातापदग्ध मनस्थितीत बसलेल्या ओडिसियससमोर येऊन पडतं. या प्रसंगातच आणखी दोन समांतर दृश्यं चित्रपटात दाखवली आहेत, पण ती पडद्यावरच पाहिली पाहिजेत. सद्सद्विवेकाचे प्रतीक असलेल्या त्या तुटलेल्या शिराकडे पाहत असताना ओडिसियसच्या मनात एक द्वंद्व सुरू होतं. एक अतिशय पवित्र गोष्ट आपण आज मारून टाकली अशी भावना त्याला छळू लागते. त्याचा विवेक त्याला डागण्या देऊ लागतो. कदाचित त्यामुळे तो ॲगमेनॉनच्या सोबत घरी न जाता वेगळ्या मार्गाने घरी जातो. इथे दोन प्रवास आहेत, आणि दोन संघर्ष आहेत. एक आहे ओडिसिएसचा समुद्रातील प्रवास, जिथे तो खवळलेल्या देवांना न जुमानता कुणालाच न भिता, एकेक संकटाशी दोन हात करत घरी निघाला आहे. तर दुसरा प्रवास आणि संघर्ष आहे त्याच्या मनात, ज्याचं बाह्यरूप म्हणजे खवळलेला समुद्र आहे. तो संघर्ष आहे त्याला सतत डागणी देणाऱ्या, त्याला त्याच्या कृतीचा जाब मागणाऱ्या विवेकाशी. त्याचा आतला प्रवास आहे आपली चूक मान्य न करता आपल्या कृतीचं हजारो प्रकारे समर्थन करण्याच्या केविलवाण्या प्रयत्नापाशी सुरू होऊन ते स्वतःचा, आपण केलेल्या चुकीचा विनाअट स्वीकार करण्यापर्यंतचा. जो प्रवास कदाचित कलिंगच्या युद्धानंतर अशोकाचासुद्धा झाला असेल, आणि त्यानंतर तो बुद्धाकडे वळला असेल. नोलनच्या ओडिसिएसमध्ये आणि अशोकामध्ये मला साम्यस्थळं दिसतात. तसंच नोलनच्याच सिनेमातील अशा आंतरिक द्वंद्वामध्ये असलेली अनेक ग्रे शेडमधील पात्र आठवतात. आपण निर्माण केलेल्या बॉम्बची चाचणी डोळ्यांसमोर झाल्यावर, तसेच ते बॉम्ब जपानमध्ये पडल्यावर असाच आंतरिक प्रवास आपल्याला नोलनच्या ओपनहायमरमध्ये झालेला दिसतो.  

नोलनच्या ओडिसीमध्ये आपल्याला ॲगमेनॉनचा पूर्ण चेहरा कधीच दिसत नाही, आणि तो आपल्या दृश्यपतळीवर बऱ्याच वेळा दाखवला जात नाही. बऱ्याचदा आपण त्याला लोअर अँगलमधून वरती तोंड पाहतो, त्याच्या भव्य चिलखत आणि भव्य दडपून टाकणाऱ्या शिसरत्रणात. अशा स्वरूपातील ॲगमेनॉन दाखवून नोलन आपल्याला मूर्तिमंत निष्ठूर सत्तापिपासू महत्वाकांक्षा दाखवत असतो. संपूर्ण चित्रपटात फक्त एकदाच आपल्याला ॲगमेनॉनचे डोळे दिसतात, जेव्हा ओडिसियसला पाताळामध्ये मेल्यानंतरचा ॲगमेनॉन भेटतो, जेव्हा तो एकमेव वेळी vulnerable होऊन मानवी पातळीवर येऊन आपल्या मृत्यूबद्दल सांगत असतो. अर्थात, इथेही त्याचा पूर्ण चेहरा दिसत नाहीच, त्याच्या भव्य शिरस्त्राणातून फक्त त्याचे डोळे आपणाला दिसतात. ॲगमेनॉनची भूमिका साकारणारा बेनी साफडी हा चांगला अभिनेता आहे. तो साफडी बंधू या अलीकडील प्रसिद्ध दिग्दर्शक बंधूंमधील एक आहे. त्याने आपली अभिनयक्षमता "Good Time" मधून सिद्ध केलीच आहे. पण त्याने चेहरा दाखवून जेवढ्या प्रमाणात मूर्तिमंत निष्ठूर सत्तापिपासू महत्वाकांक्षा दाखवली असती त्याच्या कित्येक पटीने ती नुसत्या त्याच्या भव्य शिरस्त्राणातून व्यक्त होते, आणि IMAX मध्ये तर अक्षरशः अंगावर येते ! 

ओडिसिएसचा वापर करून, लाकडी घोड्याचा कपटीपणा करून ॲगमेनॉन आपले मनसुबे साध्य करतो. आपल्या भावाची बायको परत आणणं हे तर एक निमित्त असतं. त्याला खरं तर ट्रॉयवर आपली अधिसत्ता स्थापित करायची असते, आणि त्या माध्यमातून सागरी व्यापारावर नियंत्रण मिळवायचं असतं. असे कित्येक ॲगमेनॉन आपल्या अंतस्थ हेतू, मनसुबे साधून घेण्यासाठी, सरळ सरळ आपल्या शत्रूला संपवू शकत नसले तर ट्रोजन घोड्यांच्या, ओडिसिएसच्या माध्यमातून आपला कार्यभाग अत्यंत कपटीपणे साधत असतात. ओडिसियस मग जन्मभर पश्चाताप करत राहिला तरी झालेली हानी त्याने कधीच भरून येतं नसते. 

नोलनच्या ओडिसीबद्दल खूप खूप काही लिहिण्यासारखं आहे. मी आतापर्यंत तीनदा पाहिला आणि प्रत्येकवेळी एक नवा पदर उलगडत गेला. तसा सरळ सरळ पहिला तर ही एक IMAX मध्ये शूट झालेली पुराणकथा पडद्यावर बघण्यात मजा आहेच. भव्य दृश्यं, सुंदर फ्रेम्स, त्यांच्या प्रमाणबद्ध रचना (compositions), अतिशय परिणामकारक पार्श्वसंगीत, वास्तवाजवळ जाणारे मॅजिकल रियालिजमची प्रचिती देणारे अद्भुतरम्य प्रसंग, रंजक ऍक्शन हे सगळं पहिल्या बघण्यात पहायला मजा येतेच आणि नुसतं हे पाहूनही चित्रपट मजा देतो. पण मग जेव्हा आपण आणखी जागरूक राहून डोळसपणे पडद्यावर दिग्दर्शक जे दाखवू पाहतो, एखादं दृश्य अस का दाखवलं असेल, एखादं पात्र अस का दाखवलं असेल, याचा विचार करत चित्रपट पाहतो तेव्हा आपल्याला चित्रपटातील एव्हाना अदृश्य असणारे अनेक लेअर दिसू लागतात, आणि चित्रपट आपल्यावर आणखी खोल परिमाण करत जातो. मग ती केवळ एक भव्य स्वरूपात दाखवलेली ग्रीकपुरणातील मिथककथा राहत नाही, ती वर्तमानात, अगदी आजसुद्धा समर्पक, प्रासंगिक असणारी सर्वकालिक बोधकथा बनते. जेव्हा एखादी कथा स्थळकाळाच्या सीमारेषा ओलांडून ती सर्वकालिक, सार्वत्रिक होते, जेव्हा तिला जगाच्या कुठल्याही कोपऱ्यातील व्यक्ती आपल्या जगण्याशी जोडून पाहू लागतो, जेव्हा ती कथा मानवी असते, आणि माणूस म्हणून असणाऱ्या तुमच्या मर्यादा उघड्या पाडून एक आशावादही निर्माण करते, माणूस म्हणून तुम्हाला समृद्ध करते तेव्हा ती कथा, आणि ज्या माध्यमातून ती कथा सांगितली जाते ते माध्यम आणि ती कथा तुमच्यापर्यंत पोहोचवणारा सर्जनशील कलाकार, यांना "अभिजात"पणा प्राप्त होते. नोलनचा " द ओडिसी" असाच एक अभिजात चित्रपट आहे. 

नक्की बघा. पडद्यावरच बघा, मोबाईलमध्ये अजिबात बघू नका. आणि शक्य झालंच तर IMAX मध्ये बघा. मुळात आपल्याकडे नोलनने ज्या IMAX पडद्यासाठी सूट केलं आहे तसा पडदा उपलब्ध नाही, त्यामुळे आपल्याकडील IMAX मध्येच सिनेमा पाहताना आपण २५% कापलेलं (cropped) दृश्य पाहत असतो. त्यात जर रेग्युलर पडद्यावर सिनेमा पाहत असू तर ते दृश्य ४०% कापलेल दिसतं, आणि त्यात तुम्ही मोबाईलवर बघणार...! त्यामुळे थिएटरमध्येच मोठ्या पडद्यावर बघा अशी एक सिनेफाईल म्हणून नम्र विनंती. 

अभिजीत कदम | २४ जुलै २०२६. 

राज्यघटनेत सामूहिक आणि वैयक्तिक जबाबदारीची तत्वे (principals of individual and collective responsibility) नमूद केलेली आहेत. एखादा मंत्री राष्ट्रपतींची / राज्यपालांची मर्जी असेपर्यंत पदावर राहू शकतो (अर्थात पंतप्रधान आणि मुख्यमंत्री यांची मर्जी). तसेच मंत्रिमंडळ विधिमंडळाला सामुहिकरीत्या जबाबदार असते. विधिमंडळाने अविश्वास ठराव (किंवा इतर मार्ग) मंजूर केला तर संपूर्ण मंत्रिमंडळाला राजीनामा द्यावा लागतो. 

त्यापलीकडे असते नैतिक जबाबदारीचे तत्व (Principal of Moral Responsibility) जे राज्यघटनेत कुठेही नमूद नाही, परंतु स्वतंत्र भारताचा इतिहास पाहिला तर आपल्याला ते वेळोवेळी अमलात आणलेले दिसून येते. भारत हा खंडप्राय देश आहे. एखाद्या मंत्रालयाच्या अखत्यारीत येणाऱ्या एखाद्या विषयाबद्दल, ज्यामुळे जनसामान्यांचे (पब्लिक at large) मोठे नुकसान झालेले असेल किंवा इतर काही नकारात्मक घटना घडली असेल तर त्यासाठी बऱ्याचदा त्या खात्याचा मंत्री प्रत्यक्षरित्या जबाबदार नसतो किंवा त्याच्याकडून एखादी घटना जाणीवपूर्वक घडवलेली नसते. परंतु, अखेर त्या विषयाबद्दलची अंतिम जबाबदारी माझीच होती आणि मी माझं कर्तव्य करण्यात अप्रत्यक्षरित्या का होईना कमी पडलो असा त्या मंत्र्याचा विवेक त्याला सांगत असतो. तेव्हा त्या विषयाची नैतिक जबाबदारी स्वतःची आहे असं समजून आतापर्यंत अनेक संवेदनशील मंत्र्यांनी राजीनामे दिले आहेत. रेल्वे अपघातात रेल्वे मंत्र्याची प्रत्यक्षपणे काय चूक असू शकते? पण या देशाने याचीही नैतिक जबाबदारी स्वीकारून माननीय मंत्र्यांनी राजीनामा दिल्याचे पाहिले आहे. अशा कृतीमुळे झालेली चूक, गेलेले जीव परत येत नाहीत. परंतु यातून आपला सद्सद्विवेक शाबूत असल्याचे, आणि आपले अंतिम साध्य काय आहे याबद्दल आपण जागरूक असल्याचे तो व्यक्ती सांगत असतो. असेच ही कृती इतर मंत्र्यांसाठी, व्यवस्थेसाठी आपापल्या जबाबदारीची जाणीव करून देणारी असते. सत्ता, पद हे साधन आहे, "आम्हा भारतीय लोकांना (Us, the people) राजकीय, आर्थिक, सामाजिक न्याय देण्यासाठीचे", या साध्यासाठीचे. राजीनामा दिल्याने शिक्षणव्यवस्थेतील प्रश्न अजिबात सुटणार नाहीत, "...and they lived happily thereafter" टाईप अवस्थाही तत्काळ येणे कदापि शक्य नाही. 

मुद्दा हा नाही की मुलांची मागणी योग्य आहे किंवा नाही, तुम्हाला कुठली विचारसरणी योग्य वाटते, राजीनाम्याने काय फरक पडेल, कार्यवाही तर सुरू आहेच की वैगेरे... मुद्दा परत हाच आहे की लोकशाहीमध्ये संवाद जिवंत ठेवायचा आहे की नाही? तुम्ही या मुलांकडे कसे पाहता? यांना तुम्ही तुमची मुलं मानता की नाही? दर्जा आणि संधीची समानता याबद्दलच्या प्रश्नांना मांडण्यासाठीचे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आपल्याला ठेवायचे आहे की नाही? काँग्रेसनेही आंदोलनं दडपली होती, म्हणून Whataboutery ("त्यांनी तर तसं केलं होतं, तेव्हा तुम्ही कुठं होता", असली विधानं करून मूळ प्रश्नाला बदल देण्याची पासष्टावी कला!) करून आताच्या कार्यपद्धतीकडे आपणाला डोळेझाक करता येईल का? त्याने विहिरीत उडी मारली म्हणून तुम्ही पण मरणार का? (याला समांतर असणारी बोलीभाषेत आणखी मार्मिक म्हण आहे!). 

मोठ्या काळाच्या परिप्रेक्षात आताचे हे काही दिवस एक ठिपक्यासारखे आहेत. पुढच्या आठवड्यात कदाचित काहीतरी नव्या मुद्द्यावर आपण चहा पिताना गप्पा मारत असू, आपापल्या विचारसरणीची पाठराखण करणार असू. राजकीय प्रवाह हे दीर्घकाळ चालणारे असतात. स्वातंत्र्योत्तर कालखंड पहिला तरी काँग्रेसचा एकखांबी तंबू - एक पक्ष पद्धत पासून प्रवास सुरू होऊन तो हळूहळू स्थित्यंतरातून बहुखांबी यूपीए ते दोन आकडी खासदारांपर्यंत येऊन पोहोचला. तर दुसरीकडे जनसंघ - जयप्रकाश आंदोलनोत्तर जनता पक्ष - भाजप - दोन खासदार ते एकखांबी तंबू ते तंबूत नावापुरते घ्यावे लागलेले दोन छोटे टेकू इथपर्यंत स्थित्यंतरं झाली, आणि हा प्रवाह लगेच अजिबातच खंडित होणार नाही. सध्यासारख्या तात्कालिक आंदोलनांनी तत्क्षणी प्रवाहात बदल घडेल असं समजणं हा भाबडेपणा आहे, असा माझा समज आहे. परंतु या प्रवाहातील अंतस्थ घटकांकडे डोळसपणे पाहताना कमी होत चाललेली संवेदनशीलता, वाढत जाणारी बधिरता आणि जाणवण्याइतपत वाढलेला विखार या गोष्टी वारंवार अस्वस्थ करायला लावणाऱ्या आहेत. 

भारताचा नेपाळ - श्रीलंका होणार नाही, अशी माझी खात्री (इच्छावजा) आहे. अराजकाच्या माध्यमातून येणारं परिवर्तन शाश्वत असण्याबद्दल माझ्या शंका आहेत. माझा उत्क्रांतीवर विश्वास आहे. असा बदल जो मुळांपासून सुरू होईल आणि हळूहळू सर्वत्र पसरत जाईल. तसंच भारताचा रशिया - चीनदेखील होणार नाही, अशीदेखील माझी निश्चितच खात्री (अपेक्षावजा) आहे. अतिराज्याच्या माध्यमातून जनसमूहातील, नागरिकांमधील संपणारा जिवंतपणा मला ऑर्वेलच्या भयकथांची झोप उडवणारी आठवण करून देतो. 

मी आशावादी आहे. कारण माझ्या एका आवडत्या सिनेमामधील माझं एक खूप आवडतं वाक्य आहे ... "Hope is a good thing, maybe the best of things, and no good thing ever dies."

अभिजीत | २२ जुलै २०२६. 

मारुती कांबळेचं काय झालं?

सध्याचा भवताल हा एक मोठ्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा भाग आहे, आणि अशा तात्कालिक कारणांनी प्रवाह खंडित होत नसतो, होणार नाही याची अनुभवजन्य खात्रीदेखील होती, आहे. प्रवाह समजून घ्यायचे असतात, आणि नागरिक म्हणून आपल्या अधिकारात असलेल्या मार्गांचा उपयोग करून आपली भूमिका पार पाडून त्यापलीकडे फक्त द्रष्टा होऊन प्रवाह समजून घ्यायचा असतो. अस्वस्थतेकडेही निरपेक्ष भावाने पाहायची सवय करून घ्यायची असते. कारण मोठमोठाले प्रवाह व्यवस्थेत हळूहळू निर्माण होत असतात, दीर्घकाळ टिकून राहत असतात आणि कालांतराने त्यात हळूहळू स्थित्यंतर होत असतं हे लक्षात येत गेलं. सत्तर - ऐंशी वर्ष हा काळाचा खूप लहान तुकडा असतो. आपण आपल्या वाट्याचं आणि आपल्याला शक्य असणारं कर्तव्य पूर्ण करायचं असतं. प्रत्येक पिढीमध्ये अस्वस्थ करणारं काहीतरी असतंच. असा समज गेल्या दहाएक वर्षांमध्ये दृढ होत गेला आणि तो सबळ होत आहे. प्रवाहाकडे वस्तुनिष्ठपणे पाहण्याचा प्रयत्न करणे, आणि आपली या प्रवाहातील भूमिका, कर्तव्य निष्काम भावनेने, तठस्थ राहून न चुकता पार पाडणे, याचाच प्रयत्न करत असतो. परंतु काहीवेळा अस्वस्थता खूप वाढते आणि व्यक्त होणे गरजेचे होते. दीर्घकालीन भूमिका तर वर सांगितली तशीच असेल, पण आता व्यक्त होणं कर्तव्याचा भाग असल्याचं वाटत आहे. 

आंदोलकांच्या भाबड्या आशावादाबद्दल किंवा हेतूबद्दल मला माझ्या शंका होत्या, आक्षेप होते, आहेत. आणि एखाद्या नेहमीच्या ट्रेंडसारखं कुठल्याही तार्किक समारोपापर्यंत विषय न जाता च्युइंगम सारखं लोकं (यामध्ये मी पण गृहीत आहे.) विषय चघळून थुंकून नवीन विषय चघळायला घेतील अशी अटकळ होती, आहे. 

पण आजचा प्रश्न हा नाही की साधेपणा हा सद्गुण असेल तर तो तुमचे हेतू निष्पाप असण्याचा एकमेव निकष ठरू शकतो का? आजचा प्रश्न हा नाही की FOMO मुळं तुम्ही स्टेटस ठेवत आहात काय? आजचा प्रश्न माझ्या, तुमच्या भाबडेपणावरदेखील नाही, थंडपणावर नाही की निष्क्रियपणे पाहण्याबद्दलही नाही. 

आजचा प्रश्न हा नाही की मी, तुम्ही कुठल्या वैचारिक प्रवाहाचे समर्थक आहात. आजचा प्रश्न हा नाही की या आंदोलनाने काय साध्य होणार होतं? 

आजचा, समोर उभा ठाकलेला प्रश्न हा आहे की लोकशाहीचे व्यवच्छेदक लक्षण असणारे विचार, अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य, मतभेद, मतांतरे यांचा अवकाश अबाधित ठेवला जाणार आहे की नाही? 

आजचा प्रश्न आहे की भारतीय (हिंदूही म्हणुच शकता) तत्त्वज्ञानाचा भाग असणारे खंडन- मंडन, वाद -प्रतिवाद आणि त्याची अभिव्यक्ती जिवंत ठेवली जाणार आहे की नाही?

आजचा (निरर्थक ) प्रश्न हा देखील आहे की वैयक्तिक आणि सामूहिक जबाबदाऱ्या, उत्तरदायित्व या गोष्टी नामशेष झाल्या आहेत काय? 

आजचा प्रश्न रोम जळत असताना निरो काय वाजवत होता हा अजिबात नाही, अपेक्षित नाही, उपयोगी अजिबात नाही. आजचा प्रश्न आहे व्यवस्था निर्ढावला होण्याच्या काळात, त्या संक्रमण अवस्थेत मी काय करत होतो? 

आजच्या दिगु टिपणीसला मारुती कांबळेचं काही पडलेलं आहे की नाही???? आजचा हिंदुराव मास्तरांची दखलही न घेता त्यांना चौकातूनच गायब का करत आहे??? आजचा प्रश्न हा नाही की मारुती कांबळेने काय प्रश्न विचारला होता, तर प्रश्न हा आहे की मारुती कांबळेला आज प्रश्न विचारण्याचं स्वातंत्र्य शिल्लक राहीलं आहे का???? 

माझा सद्सद्विवेक आज मला ओरडून ओरडून हे प्रश्न वारंवार विचारत आहे, अस्वस्थ करत आहे. 

- अभिजीत | १९ जुलै २०२६. 

साधे, साधू, संधीसाधू, साधन, साधनशूचिता आणि साध्य

एखादा व्यक्ती तथाकथित शुद्ध चारित्र्याचा / उच्च नैतिकतेचा असू शकतो.

एखाद्या व्यक्तीचे रहाणीमान अत्यंत साधे असू शकते. 

एखादा व्यक्ती सांसारिक गोष्टींचा त्याग करून त्याच्या दृष्टीने अत्युच्च असणाऱ्या गोष्टीसाठी आयुष्यभर झटू शकतो. 

एखादा व्यक्ती व्यक्ती एखाद्या मागणीसाठी अन्नत्याग करू शकतो.

एखादा व्यक्ती त्याच्या दृष्टीने अत्युच्च ध्येयासाठी स्वतः आत्मघातकी  स्फोटके शरीराला गुंडाळून स्फोटात उडून जाऊ शकतो. 

इत्यादी, इत्यादी...

म्हणून --

* तथाकथित शुद्ध चारित्र्य / उच्च नैतिकता ,

[तथाकथित यासाठी, की त्याची कुठली वस्तुनिष्ठ परिमाणं नाहीत. व्यक्तिपरत्वे बदलू शकते]

• साधी राहणी,

• संसार पराङ्‌मुखता, 

• अन्नत्याग, 

• आत्मघात,

इत्यादी, इत्यादी...

या गोष्टी आहेत,

केवळ याच कारणासाठी एखाद्या व्यक्तीचा विचार / आचार योग्य ठरत नाही किंवा त्यामुळेच त्याला पाठिंबा देणं योग्य ठरत नाही.

ती व्यक्ती, तत्सम कृती कुठल्या उद्दिष्टासाठी करत आहे, ते उद्दिष्ट काय, व्यक्तीचा हेतू काय आहे, आणि त्या उद्दिष्टातून अंतिमतः प्राप्त होणारं साध्य काय आहे आणि त्या साध्याबद्दल तत्सम कृती करणारी व्यक्ती किती जागरूक आहे, आणि त्या व्यक्तीच्या हेतूबद्दल, उद्दिष्टाबद्दल आणि जागरूकतेबद्दल पाठिंबा देणारे किती जागरूक आहेत....

या गोष्टी त्या व्यक्तीचा आचार, विचार आणि लोकांचा त्याला पाठिंबा योग्य किंवा अयोग्य आहे हे ठरवत असतात. 

बाकी, आपल्याकडे माणूस जेवढा साधा दिसत असेल तेवढं मोठेपण आपण त्याला बहाल करत असतो. मात्र साधेपणा हा साधनशुचितेचा एक भाग असू शकतो, एवढ्या गुणापर्यंत साधेपणाचं कौतुक मर्यादित हवं. पण आपल्याकडे साधेपणा हाच मोठेपणाचा सगळ्यात मोठा निकष ठरतो, आणि मग अत्यंत निष्पाप भाबडेपणाने व्यक्तीभोवतीचा जनसमुदाय वाढत जात असताना त्रयस्थ यंत्रणेकडून जो अत्युच्च पातळीचा च्यूत्झपा साधला जातो तो मात्र दीर्घकालीन प्रतिकूल परिणाम करणारा ठरतो...

अभिजीत | १७ जुलै २६

उताविळ चीड

 आज तिसऱ्यांदा अक्षरधारा मान्सून प्रदर्शनाला गेलो होतो. 

जवळपास दोन हजारांची आणखी काही पुस्तके आणली. गणेश मतकरी आले होते. त्यांना "सिनेमॅटिक", "फिल्मेकर्स" वाचलीत आणि "बिब्लिओफाईल" अर्ध वाचल्याचं सांगितलं. मग त्यांची सही घेण्यासाठी धावपळ, मग "फ्री फॉल" आणि "खिडक्या अर्ध्या उघड्या" घेतली आणि त्यांवर त्यांची सही घेतली, त्यांचे फोटो घेतले. विजय देवधरांच्या हिचकॉक कथांबद्दल त्यांच्याशी चर्चा करून दोन्ही भाग विकत घेतले. 

नंतर इतर पुस्तके घेतली. 

आता प्रश्न असा आहे की अवधान असताना उताविळपणा कसा येतो? अवधान असताना चीड कशी येते? आणि प्रतिक्रिया कशी असायला हवी? परिघातील इतरांना प्रभावित करण्याच्या अंतस्थ हेतूने स्वतःची कीव करत चिडेच्या अस्तराखाली असलेली प्रतिक्रिया अवधानात असल्यावर लगेच लक्षात येते. विवेकपूर्ण प्रतिक्रिया देण्याचा विचार येऊन तशी कृती घडत जाते. पण समान उद्दीपनाची पुनरावृत्ती झाली की मात्र विवेकपूर्ण प्रतिक्रिया देणे अवघड होऊन बसते. अशावेळी मात्र चीड अवधानाला पार करून जाते, नुसती पार करत नाही तर प्रभावित करून जाते. निमिषमात्र अवधान उरतं. नैसर्गिक उत्तेजीत प्रतिक्रिया एखाद्या इंधनाला ठिणगी मिळावी तशी प्रज्वलित होते, विस्फोट होतो. 

मग पश्चातबुद्धी म्हणून या सगळ्याचा विश्लेषणात्मणक विचार करण्याची उरापती होते. अर्थात, यातून जे साररूपी सूत्र मन:चक्षुसमोर दृष्टीक्षेपात येते ते अवधानाचा स्थायीभाव व्हावे अशी सदिच्छा व्यक्त करून इतिश्री करत आहे.

रेनट्री (Fade Away)

 

हे समोर दिसणारं झाड काहीच दिवसांचं साथीदार असणार आहे. काही दिवसांनी रस्त्याचं रुंदीकरण होताना हे झाड तोडणार आहेत. प्रस्तावित तुटणाऱ्या झाडांवर त्या संबंधित लोकांनी नंबर टाकले आहेत. या झाडावरही लाल शाईने एक नंबर टाकला आहे. अशी झाडं मुळासकट उपटून नवीन ठिकाणी लावत आहेत असं गावाच्या कमानीजवळ लावलेल्या अख्ख्या मोठ्या झाडांवरून वाटतं. झाडं तुटण्याचा परिमाण होऊन किंवा झाडं तुटनं हे निमित्त होऊन, एखाद्याचा मानसिक - वैचारिक आधार तुटून त्या व्यक्तीत भंगलेपण येऊन, तो पिसाट सुटतो असं "राडा"मध्ये वाचलेलं. त्या कादंबरीत असणारी झाडं ही दांभिक, कचाकड्या जगापासून सुटकेची जागा होती कादंबरीतील मध्यवर्ती पात्राला. तो आधार मुळापासून निखळून गेल्यावर अधांतरी असल्याच्या चिडीतून आजपर्यंत खोल पुरून ठेवलेली विद्रोहाची आग खूप अस्ताव्यस्त पसरत जाते. 

खरंच, आता हे झाड नसणार या विचाराने थोडं भकास वाटलं. निरार्थकापणात अर्थ शोधताना कित्येकदा संधिप्रकाशात या झाडांनं किती शांतता दिलीय. कोरोना काळात रोज सकाळी टेरेसवर या झाडाच्या बाजूला बसून green टी पित मी "गीता" वाचली होती. पाच वर्षं झाली त्याला. सध्या डॉ. आंबेडकरांच "Buddha and his Dhamma" वाचतोय, सोबत ओशोचं "एस धम्मो सनंतानो" ऐकतोय. नोव्हेंबर - डिसेंबर पासून दोन वेळा गोएंका गुरुजींची विपश्यनेची दहा दिवसांची सिरीज दोनदा ऐकली. जे कृष्णमूर्तींचे लेक्चर्स ऐकतोय. आज नऊ दिवसांच्या सुटीतील तिसरा दिवस आहे. या सगळ्याचा तात्कालिक परिणाम होतो, पण दीर्घकाळ टिकणारा परिणाम अजून होत नाही. असो.

मागं american beauty पाहून त्यातील quote खुप आवडलेला. "Sometimes there is so many beauty in the world that I can't take it...my heart caves in..." असं काहीतरी. मला आकाशातील रंगांच्या पार्श्वभूमीवर हे झाडं पाहून अगदी या quote च्या जवळ जाणारं काहीतरी वाटलं होतं. 

हाच तो फोटो. दोन आठवड्यात ५ वर्ष होतील. 

आणखी एक instagram वर अपलोड केलेला...

माझ्या बुद्धाच्या शोधाला सुरुवात ठरलेल्या गोष्टीला एक वर्ष होईल या महिन्यात. सकाळी उठल्या उठल्या जाणवणारी, दुपारी जास्त वेळ साचून राहिलेली निरर्थकता कशी हाताळायची अजून समजत नाही. जे कृष्णमूर्ती सांगतात ते ऐकत असताना आणि ते ऐकल्यापासून काही काळापर्यंत त्याचा प्रभाव असतो. तो सगळ्याच जगण्यात कसा आणता येईल किंवा तो तसा आणता येईलच का हा प्रश्न आहे.

सुभाष अवचट यांचं "रफ स्केचेस", प्रभाकर बरवे यांचं "चित्र वस्तू विचार" आणि इतर २-३ पुस्तकं "वाचनवेल पुस्तकं भिशी" वर मागवून एक वर्ष होत आलं., अजून पुस्तकं मिळाली नाहीत. दोन्ही पुस्तकं माझ्या शोधाला पूरक आहेत. बरवे सरांचं "कॅनव्हास" आणि अवचट सरांचे लोकसत्तामधील लेख वाचले आहेत. गेल्या काही दिवसात "फ्रीडा" पाहिला, "रेजिंग बुल", "ऑन द वॉटर फ्रंट", "apocalypse now" पाहिले. फिकशन पाहायचं ज्या (काल्पनिक) कारणामुळे बंद केलेलं, त्यांचं अस्तित्व जाणवलं नाही. 

खुप जास्त, सर्वव्यापी आणि प्रचंड वेगाने भवतालात बदल होत आहेत. पुण्यात मेट्रो झाल्या, होत आहेत. दिवे घाटात नवा रस्ता बांधनं सुरू आहे. तिथपासून ते सासवड, जेजुरी, लोणंद पर्यंत रस्त्याचं काम सुरू आहे. मग फलटण ते अगदी घराच्या दारापर्यंत रस्त्याचं काम सुरू आहे, त्या कामातच ते रेनट्रीचं झाड तोडणार आहेत. ऑफिसच्या कामाची जागा बदलली, नवी इमारत झाली, नवी केबिन मिळाली. बदलीसाठी अर्ज दिला आहे. दुपारीच रूम ओनरचा फोन आला "अकरा महिने संपले agreement चे" सांगायला. मी सलमानचे पिक्चर तितक्या उत्साहाने पाहत नाही. फिरायची उमेद जात चालली आहे. 

काही दिवसांनी बसेस (यष्ट्या) बंद होतील. रस्त्यामुळे घरात बदल होईल, पुढच्या भागाला एकदम लागून रस्ता जाईल. घराच्या भवतलात बदल होईल. गावात बदल होईल. भौतिक बदल आणि त्यासोबत मानसिक, आणि सामाजिक बदल होतील. झाड गेल्यावर आणि रस्ता झाल्यावर मला निवांत क्षणी वर आलो तर मला नेमकं काय वाटेल ? एवढ्या मोठ्या आणि नव्या रस्त्याची इतकी जास्त गरज आहे का? असा रस्ता असावा हे कसं ठरवलं जातं? त्याचे निकष काय असतात? "किनशीचा चौक" खरा होईल का? एकदम सुरुवातीला रस्त्याचं काम सुरू होणार होतं त्यावेळी रस्त्याच्या कंत्राटदाराचं एक वाहन गावात आलेलं मी पाहिलं होतं. त्याचा फोटो काढलेला, समोर होऊ घातलेल्या प्रचंड मोठ्या बदलाचं प्रतीक म्हणून...

२३ नोव्हेंबर २०२४ ला काढलेत फोटो. प्रचंड वेगाने काम सुरू आहे रस्त्याचं. 

लहानपणी एकदा डांबर टाकणारं मोठं वाहन डांबर टाकत घरासमोरून गेलं होतं. तेव्हा ते कसं डांबर टाकत आहे ते पाहण्यात मजा आली होती. त्याच काळात दोन मित्रांनी मिळून पैसे जमवून मोटोरोलाचा एखाद्या विटेच्या अर्ध्या आकाराचा मोबाईल घेतला होता. बहुतेक एका आगामी नेत्याच्या हातात तेव्हा नोकियाचा बेसिक मोबाईल पाहिला होता. मग रेंजसाठी छतावर उभे राहून बोलणारे एकजण पाहिले होते. त्या डांबरी रस्त्याच्या कामापासून ते आजच्या सिमेंटच्या रस्त्याच्या काळापर्यंत तंत्रज्ञानात किती मोठी क्रांती झाली. नोकिया 1110 पासून ते AI पर्यंत. मी साधारण २००८ मध्ये पहिल्यांदा नोकिया २३१० घेतला होता. पुण्यात "सुभिक्षा" नावाची फेमस मोबाईल ची दुकानं होती, तिथे घेतला होता. Bounce ची game होती त्यात, खूप खेळली ती. मग २०१२ मध्ये Samsung Galaxy Fit घेतला होता, पाहिला स्मार्टफोन. अवघी १२-१३ वर्ष झाली smartphone येऊन. मी हे लिहितोय, तेव्हापासून दहा वर्षांनी आणखी केवढेच मोठे बदल झाले असतील तंत्रज्ञानात! पण तेव्हा शोध संपला असेल का? तंत्रज्ञानामुळे काम आणि परिणामी जगणं आणखी वाईट झालं असेल का? इतर परिणामांबद्दल सध्या विचार नाही, पण तो विचार दमावणारा असेल. 

रेनट्री. शाळेकडे रेनट्री ची झाडं होती. त्याच्या शेंगा खाली पडलेल्या असायच्या. मग त्या गोळा करून दगडाने ठेचून ठेचून त्याची पेस्ट करून मग ती गोल करत, दाबून दाबून त्याचा चेंडू करायचो. वजनाने हलका पण टणक चेंडू. बदल. मित्र भेटत नाहीत (की मित्रांना मी भेटत नाही?) किती काट छाट होत होत लहान लहान होत जाणारा एकांत, आणि हे अंगावर येणारे बदल.